Ảo giác AI là gì? Vì sao AI bịa chuyện và cách kiểm lại

Giả sử bạn hỏi AI giờ mở cửa của chính tiệm mình, và AI trả lời rất chắc một giờ bạn chưa từng nói. Ảo giác AI là khi AI trả lời sai hoặc tự nghĩ ra thông tin, nhưng vẫn nói giọng rất tự tin như thể đúng. Chuyện này có thể xảy ra vì AI đoán câu trả lời nghe hợp lý, chứ không đi tra lại tài liệu nào.

Theo Sang5M, người bán một mình vẫn có thể dùng AI, nếu bạn đưa đúng tài liệu của mình rồi tự kiểm những câu quan trọng.

Cách nhìn này là một phần của mô hình Doanh nghiệp 1 Người mà Sang5M theo đuổi.

Doanh nghiệp 1 Người không phải doanh nghiệp chỉ có một người, mà là một người cùng rất nhiều công cụ, agent AI và hệ thống automation phục vụ việc kinh doanh.

Agent AI là trợ lý AI nhận một việc rồi tự làm theo từng bước, ví dụ đọc bảng giá rồi soạn câu trả lời cho các tin hỏi giá. Automation là tự động hoá, tức máy tự gửi câu trả lời đó vào giờ đã đặt. Khi máy tự gửi như vậy, không ai đọc lại. Một câu bịa có thể tới tay khách.

Hiểu đơn giản: AI giống một bạn học lanh lợi, không thuộc bài vẫn giơ tay trả lời rất tự tin. Các ví dụ trong bài đều là giả định, tức chuyện đặt ra cho dễ hiểu, không phải chuyện thật.

Bài này đi qua bảy phần, từ ảo giác là gì, vì sao AI bịa, cho tới cách kiểm lại và việc nên giữ cho người. Bài chỉ nói vì sao AI nói sai và cách kiểm, còn muốn viết lời dặn cho AI thì bạn đọc bài cách giao việc cho trợ lý AI.

Ảo giác AI là gì, nói cho học sinh lớp 5 cũng hiểu?

Ảo giác là lúc AI nói ra một điều sai hoặc không có thật, nhưng câu văn vẫn trôi chảy và giọng vẫn rất chắc. Tiếng Anh gọi là "hallucination". Chữ này nghĩa là thấy thứ không có thật. Theo cách Sang5M hiểu cái tên này, AI "thấy" một điều không có rồi kể lại như thật.

Trang giải thích của Google viết rằng ảo giác là những kết quả sai hoặc dễ gây hiểu lầm mà mô hình AI tạo ra. Ở đây, mô hình AI là phần lõi bên trong công cụ AI, nơi học từ rất nhiều chữ để biết cách viết tiếp. Google cũng là hãng bán dịch vụ AI. Trang này có giới thiệu dịch vụ của họ.

Trang đó kể vài lý do dẫn tới ảo giác. Một là dữ liệu để AI học còn thiếu hoặc bị lệch. Dữ liệu ở đây là chữ và con số mà AI được cho đọc để học. Bị lệch là nghiêng về một phía.

Hai là mô hình đưa ra giả định sai, tức tự cho rằng một điều là đúng trong khi nó sai.

Giả sử bạn có một tiệm bánh và hỏi AI bánh bông lan để ngoài được mấy ngày. AI đưa ra một con số rất chắc. Nhưng nó không nói số đó lấy ở đâu. Sang5M gợi ý bạn hỏi lại "lấy ở đâu?", rồi tự để thử một mẻ bánh nhỏ ngoài quầy, xem bánh để được mấy ngày và ghi lại kết quả.

Làm ngay: bạn thử mở một câu trả lời AI từng viết cho bạn, tô đậm những câu có số mà không kèm nơi lấy ra.

Nếu để sau: bạn có thể vẫn dùng những con số chưa ai kiểm.

Vì sao AI lại bịa ra thông tin?

Theo Sang5M, AI có thể bịa vì nó dự đoán chữ tiếp theo dựa trên những mẫu đã học, tức những kiểu câu nó đã học được. AI không đi tra lại sự thật. AI vẫn có thể đoán khi không biết. Câu đoán ấy có thể nghe rất xuôi tai.

Một bài tổng hợp trên trang tin kinh tế ở Việt Nam, trang ghi ngày 25/8/2026, giải thích điều này. Theo bài, AI không phải một cái kho chứa sẵn sự thật. AI dự đoán từ tiếp theo dựa trên những mẫu đã học.

Bài tổng hợp đó cũng dẫn một nghiên cứu mà hãng OpenAI công bố năm 2025. Theo nghiên cứu, cách chấm điểm AI mà nhiều nơi hay dùng có thể làm AI dễ chọn đoán hơn, thay vì nhận là mình không chắc.

Sang5M nói lại cho dễ hiểu bằng một bài kiểm tra trắc nghiệm, tức bài chọn một đáp án có sẵn cho mỗi câu. Câu bỏ trống thì không được điểm. Đoán bừa thì vẫn có cơ hội trúng. Vì vậy, người chỉ lo điểm sẽ quen đoán hơn là nói "em không biết".

Nhưng AI không "cố ý nói dối". AI không có ý định như người, nên chữ "bịa" trong bài này chỉ có nghĩa là AI nói ra điều không đúng.

Giả sử bạn có một tiệm spa và hỏi AI thành phần của một loại kem dưỡng da, rồi AI kể tên một chất không hề có trên bao bì. Theo Sang5M, chủ spa nên đọc bao bì thật trước khi giới thiệu kem cho khách.

Làm ngay: bạn thử hỏi AI chất liệu của một món hàng đang bán, rồi so từng chữ với bao bì hay tem thật.

Nếu để sau: bạn có thể giới thiệu cho khách một điều mà bao bì không hề ghi.

Tin mới và góc nhìn người đi đầu về ảo giác AI

Dưới đây là ý của bốn nguồn: ba nguồn đăng trong vài tháng gần đây và một bài cũ của người viết blog về AI mà Sang5M theo dõi. Mỗi nguồn nói một chuyện riêng. Bạn đừng gộp lại thành một kết luận chung.

Một công ty làm AI giữ một bảng đo công khai trên GitHub, trang ghi ngày cập nhật 16/10/2026. Công khai nghĩa là ai cũng xem được. Còn GitHub là trang web nơi nhiều người chia sẻ mã máy tính. Bảng này cho biết mỗi mô hình AI hay thêm điều sai vào bản tóm tắt đến mức nào, khi được đưa một bài viết để tóm tắt.

Trang ghi rằng họ dùng một mô hình AI khác để chấm, và máy chấm này hiện chỉ đọc được bài viết bằng tiếng Anh.

Công ty này cũng bán một bản trả phí của máy chấm đó. Đây là trang của một bên có bán hàng. Sang5M không chép số trên bảng ra đây. Lý do là trang ghi họ dự định cập nhật bảng thường xuyên, nên muốn xem thì bạn mở trang và đọc ngày cập nhật trước.

Ở Việt Nam, trang tin của một tập đoàn công nghệ, trang ghi ngày 23/9/2026, kể về một buổi học dùng AI cho cán bộ một cơ quan nhà nước. Tập đoàn này cũng bán dịch vụ AI.

Theo bài, một chuyên gia của tập đoàn gọi ảo giác là lúc AI tạo ra thông tin sai, bịa đặt hoặc không có cơ sở. Không có cơ sở nghĩa là không dựa vào điều gì có thật, vậy mà theo lời chuyên gia, AI vẫn nói những thông tin đó như thể chúng đúng.

Bài đó cũng ghi: với những điều AI tự suy ra hoặc đoán, người dùng có thể yêu cầu AI dẫn nguồn hoặc gắn lời cảnh báo. Dẫn nguồn nghĩa là nói rõ thông tin lấy từ đâu. Hai cách này giúp dễ kiểm lại hơn.

Bài tổng hợp trên trang tin kinh tế, trang ghi ngày 25/8/2026, gọi tên một nỗi lo khác là "ảo giác biết tuốt". Theo bài, đó là lúc máy trả lời rất tự tin, còn người đọc tưởng mình đã hiểu chỉ vì đọc một bản tóm tắt trơn tru. Theo Sang5M, dù bạn đang đi học hay đang làm chủ tiệm, bạn cũng có thể rơi vào cảnh tưởng mình đã hiểu như thế.

Ý của người đi đầu đến từ Simon Willison. Ông viết blog về AI, và Sang5M theo dõi blog này. Bài của ông, trang ghi ngày 7/7/2025, là bài cũ. Đây không phải tin mới.

Trong bài, ông đăng lại chuyện của một người làm dịch vụ đọc bản nhạc trên mạng. Theo chuyện đó, ChatGPT (một trợ lý AI) từng chỉ người dùng tới dịch vụ này để làm một việc mà dịch vụ chưa có. Thấy nhiều người tìm tới vì lời của ChatGPT, người làm dịch vụ đã làm thêm tính năng ấy, tức làm thêm đúng việc mà ChatGPT nói là có.

Giả sử bạn có một cửa hàng đồ gia dụng. Bạn vẫn có thể để AI viết nháp mô tả nồi chiên, nhưng tự so từng con số với hộp thật trước khi đăng. Đó là gợi ý của Sang5M. Nó không phải kết luận chung của các nguồn trên.

Ảo giác AI có những dạng nào?

Sang5M chia ảo giác thành năm dạng có thể gặp với người bán hàng. Đó là bịa số, bịa nguồn, bịa tính năng, nhầm ngày hay nhầm tên, và trả lời chuyện mà AI không được biết. Mỗi dạng có một dấu hiệu riêng.

Riêng dạng bịa nguồn, trang giải thích của Google có ghi rằng AI có thể bịa ra đường link tới những trang web chưa từng có. Nguồn là nơi thông tin được lấy ra. Đó có thể là một bài báo hay một trang web.

Bảng dưới đây là gợi ý của Sang5M. Nó không phải lời của một nguồn nào.

Giả sử bạn có một nhà nghỉ du lịch (homestay) và để chatbot, tức phần mềm tự trả lời tin nhắn, trả lời khách. Chatbot nói nhà có đưa đón sân bay. Chủ nhà chưa từng ghi điều đó ở đâu. Nếu khách tin, họ có thể đòi đúng lời hứa ấy khi tới nơi.

Cách viết sẵn lời cho chatbot có ở bài kịch bản chatbot bán hàng.

Làm ngay: bạn thử lấy một đoạn AI vừa viết cho tiệm, so với bảng năm dạng ở trên và đánh dấu từng câu đáng ngờ.

Nếu để sau: theo Sang5M, khách có thể tin một lời hứa mà tiệm không làm được.

Kiểm lại câu trả lời của AI theo mấy bước?

Sang5M gợi ý năm bước kiểm lại, đi từ hỏi nguồn tới tự quyết. Năm bước này không cần thêm công cụ nào. Bạn chỉ cần chịu khó mở ra đọc và so với giấy tờ của mình.

1. Hỏi nguồn: bạn hỏi AI lấy thông tin này ở đâu.
2. Mở link: bạn mở đường link, xem trang có thật không và trang có đúng câu đó không.
3. So giấy tờ: bạn so câu trả lời với giấy tờ của mình, như bảng giá, tem hàng hay sổ ghi chép.
4. Hỏi lại: bạn hỏi lại theo một cách khác, xem câu trả lời có đổi không.
5. Bạn quyết: sau khi kiểm xong, bạn là người chọn dùng câu đó hay không.

Bước hỏi lại có ý gần với một mẹo trên trang hướng dẫn của Anthropic, hãng làm ra Claude (một trợ lý AI) và cũng bán dịch vụ AI. Trang khuyên cho AI trả lời cùng một câu hỏi nhiều lần rồi so các câu trả lời, vì nếu chúng khác nhau thì AI có thể đang bịa.

Giả sử bạn có một cửa hàng quần áo và nhờ AI viết mô tả một chiếc áo, trước khi đăng bạn so chất vải AI ghi với tem may. Tem ghi khác thì bạn sửa theo tem.

Cách nhờ AI viết mô tả có ở bài viết nội dung bằng AI.

Làm ngay: bạn thử chọn một câu trả lời AI vừa viết, hỏi lại theo cách khác, rồi so hai câu trả lời với nhau.

Nếu để sau: bạn có thể phải sửa lại bài đã đăng.

Làm sao để AI bớt bịa khi làm việc cho bạn?

Sang5M gợi ý ba việc: đưa AI tài liệu của bạn, dặn AI chỉ trả lời theo tài liệu đó, và cho phép AI nói "không biết". Còn việc quan trọng thì Sang5M gợi ý bạn đừng để AI tự làm một mình.

Trang hướng dẫn của Anthropic có ghi vài cách giảm ảo giác, trong đó có cách cho phép Claude nói "tôi không biết" khi nó không chắc câu trả lời.

Trang cũng khuyên nhờ AI ghi kèm câu trích cho từng ý. Câu trích là câu chép nguyên văn từ tài liệu. Ý không có câu trích thì bỏ.

Trang còn dặn chỉ cho AI dùng thông tin trong tài liệu được đưa. Cuối trang ghi rằng các cách này giảm ảo giác nhiều nhưng không xoá hết, nên vẫn phải kiểm những thông tin quan trọng.

Sang5M dùng Claude và Codex, hai trợ lý AI.

Trang của Anthropic viết cho người làm phần mềm. Còn theo Sang5M, người bán hàng cũng dùng được ý chính. Bạn viết một trang "sự thật của cửa hàng" gồm giờ mở cửa, bảng giá, quy định đổi trả, rồi dán cho AI mỗi lần nhờ việc.

Giả sử bạn mở một trung tâm gia sư và nhờ AI soạn tin báo lịch nghỉ lễ cho ba mẹ học sinh. Bạn dặn AI chỉ được lấy ngày từ lịch đã duyệt. Duyệt tức là đã đọc và đồng ý. Nếu lịch chưa có ngày nào, AI được dặn nói "chưa có thông tin" thay vì tự đoán.

Muốn lưu sẵn trang sự thật để khỏi dán lại, bạn đọc bài tạo trợ lý AI cá nhân.

Làm ngay: bạn thử dán bảng giá của tiệm cho AI, dặn chỉ trả lời theo bảng đó, rồi hỏi một món không có trong bảng.

Nếu để sau: AI có thể vẫn tự đoán những chỗ bạn chưa đưa.

Việc nào không nên để AI tự trả lời khi chưa có người kiểm?

Theo Sang5M, có năm loại câu không nên để AI tự gửi khi chưa có người kiểm. Đó là giá và khuyến mãi, quy định đổi trả, câu hỏi nói về sức khoẻ như da hay dị ứng, chuyện tiền, và lời hứa với khách.

Cách chia này đi theo cách nghĩ của mô hình Doanh nghiệp 1 Người, tức một người cùng đội trợ lý AI làm việc kinh doanh. Ở đây, agent là trợ lý AI nhận một việc rồi tự làm theo từng bước. Khung của mô hình là: agent làm phần việc lặp lại, người làm phần cần phán đoán và quan hệ.

Nói dễ hiểu, phán đoán là tự nghĩ rồi quyết, còn quan hệ là cách bạn nói chuyện để khách tin mình.

Cách theo dõi việc trợ lý AI làm có ở bài quản lý AI agent.

Giả sử bạn có một quán ăn có món trộn rắc đậu phộng, và một khách nhắn hỏi món này có đậu phộng không, vì họ bị dị ứng. Theo Sang5M, câu này cần chủ quán tự trả lời. Bạn đừng để chatbot tự đoán.

Có một giới hạn bạn cần biết. Không nguồn nào trong bài này nói là đã bỏ hẳn được ảo giác. Trang của Anthropic chỉ nói các cách của họ giúp giảm. Chúng không xoá hết ảo giác.

Bạn kiểm kỹ cũng có thể còn sót. Vì vậy, việc quan trọng cần có người đọc lại và tự quyết trước khi gửi.

Nếu bạn đang đi học, Sang5M gợi ý bạn cũng nên cẩn thận khi chép câu trả lời của AI vào bài tập. Câu sai mà nghe xuôi tai thì có thể khó nhận ra, và càng khó hơn khi bạn chưa học tới phần đó.

Làm ngay: bạn thử viết ra giấy những loại câu mà tiệm bạn chỉ để người trả lời, như giá, đổi trả hay dị ứng.

Nếu để sau: theo Sang5M, khách có thể nhận một câu sai về giá hay dị ứng mà không ai đọc lại.

Bài học: bạn làm được ngay

Nếu chỉ nhớ một điều, bạn hãy nhớ điều này. Theo Sang5M, câu nào nói về tiền, sức khoẻ hay lời hứa với khách thì cần có người đọc kiểm trước khi gửi.

Sang5M gợi ý bạn thử ba việc sau:

1. Hỏi AI ba câu về chính cửa hàng của bạn mà bạn đã biết đáp án, rồi ghi lại chỗ AI trả lời sai.
2. Viết một trang "sự thật của cửa hàng" gồm giờ mở cửa, bảng giá và quy định đổi trả, để dán cho AI mỗi khi nhờ việc.
3. Thêm vào lời dặn AI câu: "Không có trong tài liệu thì nói không biết, đừng đoán."

Nếu để sau: bạn có thể vẫn để AI trả lời những câu quan trọng mà chưa biết nó hay sai ở chỗ nào.

Câu hỏi thường gặp về ảo giác AI

Ảo giác có sửa hết được không?

Theo trang hướng dẫn của Anthropic, các cách hiện có giúp giảm ảo giác nhiều nhưng chưa xoá hết. Vì vậy, Sang5M gợi ý những câu quan trọng vẫn cần người kiểm trước khi dùng.

Vì sao gọi là "ảo giác"?

Theo cách giải thích của Sang5M, AI nói ra một điều không có thật như thể nó có thật, giống người bị ảo giác thấy thứ không có ở đó. AI không cố ý lừa ai, vì nó không có ý định như người.

Làm sao biết AI đang bịa?

Sang5M gợi ý hỏi AI lấy thông tin ở đâu, mở đường link ra đọc, rồi so với giấy tờ của bạn. Câu trả lời rất chắc mà không nói nguồn là lúc bạn cần kiểm kỹ hơn.

AI trả lời kèm đường link là đúng chưa?

Chưa chắc. Trang giải thích của Google ghi rằng AI có thể bịa ra đường link tới trang web chưa từng có. Sang5M gợi ý bạn mở link ra đọc, xem trang có thật và có đúng câu đó không.

Có nên tin hoàn toàn câu trả lời của AI không?

Sang5M khuyên không nên. AI làm tốt phần viết bản nháp và tìm ý, còn phần quyết định và lời hứa với khách là việc của bạn.

Xem một quy trình AI chạy thật trong 90 phút

Đọc xong muốn xem AI được dùng vào việc kinh doanh thật ra sao? Buổi Zoom miễn phí 90 phút lúc 20:00 tối thứ Tư hằng tuần: Hồ Đăng Sang chạy 5M Studio, công cụ trả phí của Sang5M, trên video thật để dựng video bán hàng, rồi hỏi đáp tới hết giờ. Buổi này có phần giới thiệu sản phẩm. Xem lịch và đăng ký webinar.

Tạm kết

AI có thể bịa vì nó đoán chữ tiếp theo chứ không tra lại tài liệu, nên câu sai vẫn có thể nghe rất chắc.

Sang5M gợi ý bạn nhớ năm dạng có thể gặp, đi qua năm bước kiểm lại, đưa AI tài liệu của bạn và cho phép nó nói "không biết". Phần viết bản nháp và tìm ý giao cho trợ lý AI, còn phần cần nghĩ kỹ và chuyện nói thật với khách thì bạn tự giữ.

Muốn học dùng AI từ đầu, bạn đọc bài học AI cho người mới bắt đầu và các bài khác trên blog Sang5M.